Terapia schematów: na czym polega i komu pomaga

Czym jest terapia schematów?

Terapię schematów stworzył w latach 90. XX wieku amerykański psycholog Jeffrey Young. Współpracował on wcześniej z Aaronem Beckiem, twórcą terapii poznawczej, i zauważył, że części pacjentów klasyczna terapia poznawczo-behawioralna nie przynosi trwałej ulgi. Chodziło zwłaszcza o osoby z głęboko utrwalonymi, powracającymi wzorcami, które wracały mimo pracy nad bieżącymi objawami.

W odpowiedzi Young rozszerzył terapię poznawczo-behawioralną o elementy innych podejść. Terapia schematów integruje więc techniki poznawcze i behawioralne z wrażliwością podejścia psychodynamicznego na wczesne doświadczenia, z naciskiem nurtu humanistycznego na emocje, relację i potrzeby, a także z teorią przywiązania, która opisuje, jak wczesne więzi z opiekunami kształtują późniejsze relacje.

Czym jest schemat?

Wczesny nieadaptacyjny schemat to trwały wzorzec, który obejmuje przekonania na własny temat, powracające emocje, wspomnienia, a nawet odczucia z ciała. Powstaje w dzieciństwie, gdy ważne potrzeby emocjonalne, takie jak bezpieczeństwo, bliskość, akceptacja czy autonomia, nie zostają wystarczająco zaspokojone. W dorosłości taki schemat uruchamia się w podobnych sytuacjach i zabarwia sposób, w jaki widzimy siebie i innych, zwykle poza świadomą kontrolą.

Young opisał osiemnaście takich schematów, pogrupowanych w pięć obszarów. Oto kilka przykładów opisanych po ludzku:

• Opuszczenie to głębokie przeczucie, że bliscy w końcu odejdą i że nie da się na nikim trwale polegać. Bywa, że osoba kurczowo trzyma się partnera albo odsuwa go z góry, zanim zdąży zostać porzucona.
• Deprywacja emocjonalna to przekonanie, że moje potrzeby bliskości, zrozumienia i opieki i tak nie zostaną zaspokojone. Taka osoba często w ogóle nie prosi o wsparcie, bo z góry zakłada, że nie ma to sensu.
• Wadliwość i wstyd to uczucie bycia w środku gorszym, wadliwym, niegodnym miłości. Towarzyszy mu lęk, że gdy ktoś naprawdę mnie pozna, odrzuci to, co zobaczy.
• Wysokie standardy to wewnętrzny przymus bycia najlepszym i bezbłędnym. Dają ciągłe napięcie, trudność z odpoczynkiem i poczucie, że cokolwiek zrobię, to i tak za mało.
• Samopoświęcenie to nawykowe stawianie cudzych potrzeb ponad własne, aż do wyczerpania, i wyrzuty sumienia za każdym razem, gdy zadbam o siebie.

To tylko część mapy. U jednej osoby zwykle współgra ze sobą kilka schematów, które wzmacniają się nawzajem.

Tryby schematów

Oprócz samych schematów Young opisał tryby, czyli chwilowe stany, które potrafią przejąć ster i w danej chwili zabarwić całe nasze przeżywanie. W skrócie warto znać trzy z nich:

• Zranione Dziecko to stan, w którym wracają ból, lęk i samotność z dzieciństwa, a dorosły czuje się bezradny jak kiedyś.
• Wewnętrzny Krytyk to surowy, karzący głos, który powtarza „jesteś do niczego” i podsyca poczucie winy oraz wstyd.
• Zdrowy Dorosły to część, która potrafi ukoić trudne emocje, zadbać o potrzeby i postawić granice. Jej wzmacnianie to jeden z głównych celów terapii.

Na co dzień zranione dziecko zwykle chowamy za trybami radzenia sobie: uległością, unikaniem albo nadmierną kontrolą. Pomagały one przetrwać w dzieciństwie, ale w dorosłości często utrudniają bliskość. Terapia pomaga rozpoznać te strategie i coraz częściej reagować z pozycji zdrowego dorosłego.

Jak wygląda praca w terapii schematów

Terapia schematów łączy rozmowę z bardziej doświadczeniowymi technikami, które pomagają dotrzeć do emocji, a nie tylko o nich mówić.

Na początku terapeuta wspólnie z Tobą mapuje schematy i tryby, czasem z pomocą rozmowy i kwestionariuszy, żeby nazwać to, co dotąd działo się automatycznie. Dopiero potem, w bezpiecznym tempie, wprowadza techniki, które pomagają te wzorce zmieniać.

Techniki wyobrażeniowe (imagery) polegają na przywoływaniu obrazów z przeszłości, żeby dotrzeć do emocji zapisanych w schemacie. W wariancie nazywanym imagery rescripting wspólnie zmienia się zakończenie trudnej sceny tak, by zranione dziecko dostało w wyobraźni to, czego wtedy zabrakło: obronę, ukojenie, obecność.

Praca z krzesłami to prowadzony przez terapeutę dialog między trybami. Krytyka można na przykład posadzić na osobnym krześle i odpowiedzieć mu z pozycji zdrowego dorosłego, żeby usłyszeć i osłabić jego głos.

Ograniczone powtórne rodzicielstwo (z angielskiego reparenting) oznacza, że terapeuta w bezpiecznych granicach relacji terapeutycznej dostarcza części tego, czego kiedyś zabrakło: troski, akceptacji, jasnych granic. To doświadczenie stopniowo koryguje wczesne braki.

Praca poznawcza i behawioralna pozostaje ważną częścią procesu, tak jak w CBT. Podważa się w niej przekonania podtrzymujące schemat, sprawdza je w rzeczywistości i ćwiczy nowe zachowania w codziennych sytuacjach.

Dla kogo jest terapia schematów

Terapia schematów bywa dobrym wyborem dla osób z utrwalonymi wzorcami, które trudno zmienić samą pracą nad bieżącymi objawami. Pomaga, gdy w kolejnych związkach powtarza się ten sam scenariusz, gdy niska samoocena towarzyszy komuś właściwie od zawsze albo gdy klasyczna terapia poznawczo-behawioralna przyniosła ulgę, ale problem po jakimś czasie wraca.

Po to podejście sięga się także w terapii zaburzeń osobowości. Najlepiej udokumentowane jest jego zastosowanie przy osobowości borderline, a coraz częściej korzysta się z niego również przy przewlekłej depresji, lęku i trudnościach w relacjach. O tym, czy będzie odpowiednie w Twojej sytuacji, najlepiej porozmawiać ze specjalistą centrum Sztuka Harmonii, które prowadzi mgr Magdalena Raba.

Ile trwa terapia schematów

To podejście długoterminowe. Podczas gdy CBT trwa zwykle od kilkunastu do dwudziestu kilku sesji, terapia schematów zajmuje z reguły znacznie więcej czasu, często od roku do dwóch, a niekiedy dłużej. Wynika to z samej natury pracy: zmiana wzorców budowanych przez całe życie wymaga czasu i regularności. Spotkania odbywają się przeważnie raz w tygodniu. Na początku więcej uwagi poświęca się poznaniu schematów, w środkowej fazie pracy z emocjami, a pod koniec utrwalaniu nowych reakcji w codziennym życiu.

Skuteczność, ostrożnie

Terapia schematów jest coraz szerzej stosowana, a badania nad nią, zwłaszcza w kontekście zaburzeń osobowości, przynoszą obiecujące wyniki. Warto jednak zachować ostrożność: to metoda wymagająca czasu i zaangażowania, a jej efekt zależy od wielu czynników, w tym od gotowości do pracy z emocjami i od relacji z terapeutą. Żadne rzetelne podejście nie obiecuje pewnego wyleczenia, a decyzję o wyborze terapii najlepiej podjąć po rozmowie z wykwalifikowaną osobą.

Jeśli chcesz zestawić to podejście z innymi, zajrzyj do przewodnika po nurtach psychoterapii, poznaj bliską mu, ale bardziej skupioną na relacjach psychoterapię systemową albo sprawdź, jak wybrać psychoterapeutę. Jeśli dopiero zaczynasz, pomocny będzie też tekst o tym, czym jest psychoterapia.